Ansiklopedi

ANSİKLOPEDİ bütün bilim kollarının en önemli yanlarını toplu olarak göz önüne seren kitaptır. Eski yunancadaki «enkuklospaideia» kelimesinden gelir. Bu kelime (en = içinde, . kuklos = daire, paideia = öğrenme) «bilgi çemberi» demektir.
insanlar gerek kendileri, gerekse çevreleri üzerinde bilgi sahibi olmaya başlayınca, bildiklerini yazarak kendilerinden sonra geleceklere bırakmayı, bilgilerini başkalarına da öğretmeyi düşündüler. Böylece, binlerce, yüz-binlerce kitap yazıldı. Bu kitaplarda bilgiler pek dağınık bir halde bulunuyordu. Bir konu üzerinde bilgi almak isteyen biri, büyük güçlüklerle karşılaşıyordu. İşte, ansiklopedi buluşu bu ihtiyaçtan doğdu. İnsanın o güne kadar edindiği bilgilerin en seçme yanlarını bir araya toplayarak, derleyerek toplu bir başvurma kitabı meydana getirmenin çok yararlı olabileceği düşünüldü
Ansiklopediler aradığımız her konu üzerinde bizlere toplu bilgi verirler. Zihnimizi kurcalayan «Kim?», «Neden?», «Nasıl?», «Ne zaman?», «Nerede?» gibi soruların karşılıklarını ancak bir ansiklopedide bulabiliriz. Sözlükler yalnız kelimelerin anlamını verdiği halde, ansiklopediler konuyu doğrudan doğruya işlerler; gerektikçe de (bu maddenin başında olduğu gibi) kelimenin anlamını verirler. Ansiklopediler öğrenim bakımından çok yararlı sayıldıkları için, bugün bütün okullarda, kitaplıklarda, evlerde bulundurulmaları âdeta zorunlu hale gelmiştir. Zamanımızda büyük ansiklopediler her yıl gözden geçirilerek yeniden basılır, bir çok maddeler üzerinde yeni bilgiler verilir.

Ansiklopedi Çeşitleri

Ansiklopediler birkaç temele “göre hazırlanır; örneğin, «alfabetik ansiklopedi», bilgi konularını, başka bir sınıflandırma sistemi gözetmeksizin, harf sırasına göre verir. «Sistematik», ya da «metodik» ansiklopediler ise, her bilim kolunu topluca, öteki bilim kollarından ayrı olarak verirler. Ansiklopedik bilgilerle birlikte, dilin bütün kelime hazinesini de kapsayan eserlere ise, «ansiklopedik sözlük» adı verilir. Bunlardan başka, bir tek bilim kolu üzerinde, gene alfabetik bir biçimde düzenlenen ansiklopediler de vardır. Bunlar, «ekonomi ansiklopedisi», «tıp ansiklopedisi», «müzik ansiklopedisi» gibi, ait oldukları bilimi belirten adlarla anılırlar. Zamanımızda ansiklopediler büyük önem kazanmıştır. Dolayısıyla da, hemen her konuda ansiklopediler yazılmaktadır.

Ansiklopedinin Tarihi

Bütün bilgileri birkaç kitap içinde toplama konusundaki ilk adımı Eski Yunan bilginlerinden Aristoteles (M.O. 384 – 322) atmıştır. Hattâ bundan dolayı kendisine «ansiklopedicilerin babası» da denir. Aristoteles, yalnız var olan bilgileri almakla kalmamış, aynı zamanda her konu üzerindeki kendi fikirlerini de bu bilgilere eklemiştir. Aristoteles’ten  sonra ansiklopedik bir eser hazırlayan ikinci bilgin ise, Eski Romalı yazarlardan Marcus Terentius Varro’dur (M.O 116-27). Varro, dokuz ciltlik eserine «Disciplinarium» adını vermişti. Gene Romalı yazarlardan Marcianus Capella, yaşadığı çağ olan V. yüzyılın bütün bilgilerini teşkil eden yedi bilimi bir tek kitapta topladı, ispanyol bilginlerinden Sevilla Rahibi Isidore (560 636) ise, bilgileri yalnız toplamakla kalmad bir sıraya sokniayı da akıl etti. Böylece, o- tuz yıllık bir çalışma sonunda, «Etymologi- arum Libri XX». adındaki eserini hazırladı Bu eser, yazarının ölümünden bir yıl sonrasına kadar kullanılmakta devam etmiştir.
Bu ilk ansiklopediler ayrı ayrı konulara ayrılmış değildi; doğrudan doğruya yazarın fikirlerine göre düzenlenmişlerdi. Verilecek bilgileri ayrı ayrı konular halinde inceleyen ilk ansiklopedik eser ise, ancak 1260 yılın- da yazılabiİdi. Fransız din bilginlerinden Vincent de Beauvais, kralın isteği üzerine. «Spéculum Majus» adındaki eserini yazdı Bu latince başlık «büyük ayna» anlamına geliyordu. Ortaçağ yazarları, bütün bilgileri yansıtması bakımından, bu «spéculum» (ayna) sözünü ansiklopedi anlamına benimsediler. Bugünkü anlamdaki ansiklopediler ise, XV yüzyıldan itibaren yazılmaya başlanmıştır 1481 yılında, ingiltere’de ilk kitabı basan William Caxton, ilk ingilizce başvurma kitabı olan «Mirror of the World» (Dünyanın Aynası) adındaki eseri yayıntedı. Bu eser, aynı zamanda ilk resimli ansiklopedidir. ilk kez «ansiklopedi» adı altında yayınlanan eser ise, 1541 yılında, isviçre’de yayınlanmıştır.

Doğu’da Ansiklopedi

Doğu’nun en ilgiçekici ansiklopedileri Çin’ de yazılmıştır. İlk Çin ansiklopedileri VI., VII. yüzyıllarda hazırlanmıştır. Bu eserler o zamanın bilgilerini bir araya getiriyordu; çoğu binlerce ciltlik eserlerdi. 1725 yılında yazılan bir Çin ansiklopedisi ise 10.000 cilttir. Bu eserin fihristiyle düzeltme cetvelleri bile 80 cildi aşkındır. Şu var ki, her cilt topu topu 80 sayfadan ibarettir. Bugünkü ansiklopedi anlayışına yaklaşan ilk Arap ansiklopedisi Butrüs-ül-Bustanî’nin «Daire-tül-Maarif» adındaki eseridir. 1876′da basılmaya başlanan eserin baskısı 1900 yılına kadar sürmüşse de, eserin tamamı basılamamıştır. 1923- 1925 yıllarında, aynı adı taşıyan on ciltlik arapça bir eser yayınlanmıştır. iran ansiklopedik eserleri ise, daha çok birer kamus niteliğindedir. Japonya’da da Batı anlayışıyla yazılmış biralay ansiklopedi vardır. Bunların en önemlisi 56 ciltlik «Dai Hakka Jiten» (Büyük Ansiklopedi)’dir.

Türk Ansiklopedileri

Türk tarihinin son zamanlarına kadar Ba tı anlayışında bir ansiklopedi yazılmamıştır Ancak, başvurma kitabı olarak biyografiler bibliyografyalar, tezkireler vardır. XVI. yüzyılda yaşamış olan Taşköprülüza.  Ahmet Efendi’nin «Şakayık-ı Numaniye» adındaki eseri, Osmanlı devrinde yetişmiş bilginlerden söz eden ansiklopedik nitelikte bir eserdir. Esere sonradan başka ekler de yapılmıştır. Başvurma kitaplarımızın en önemlisi, XVII. yüzyılda Kâtip Çelebi’nin yazdığı «Keşf-üz-Zünun an Esami-il-Kütübi ve’l-Fü- nun» adındaki eseridir. Bu eserde, alfabe sı rasıyla, 14.501 kitap gözden geçirilmiştir Eser arapçadır. Sonradan ekler yapılmış. Mil lî Eğitim Bakanlığı’nca bastırılmıştır. Türkiye’de Batı anlayışındaki ilk ansiklope diyi yazmaya yazar Ali Suavi teşebbüs et miştir. Ali Suavi, «Kamus-ül-Ulûm ve’l-Maa rif» adındaki eserini Paris’te, 1870 yılında yayımlamaya başlamıştır. Eseri, orada çıkar makta olduğu «Ulûm» gazetesine forma for ma ekleyerek yayımlıyordu. Ancak, o sıra larda Fransız-Alman Savaşı’nın patlak ver mesi .üzerine, yayınını yarıda kesmek zorunda kalmıştır. 1881 yılında, Ahmet -Rifat Efendi’nin ya yınladığı yedi ciltlik «Lûgaat-i Tarihiye ve Coğrafiye» adındaki eser ise, yalnız tarih coğrafya konusunda bilgi vermekle kalmamış müspet bilimlere de yer ayırmıştır. Türkiye’de ansiklopedik nitelikte eser ya yınlama girişimlerinin çoğu yarım kalmış tır. Bu arada, tamamlanabilen şu üç eser saymak yerinde olur:
«Sicill-i Osmanî»: 1890′da, Mehmet Süreyya Bey tarafından yayınlanmıştır. Eserde geniş ölçüde biyografik bilgiye yer verilmiştir. «Kamus-ül-A’lâm» : Şemsettin Sami’nir eseridir. Bugünkü anlayışa uygun bir tarih coğrafya kamusu olan bu eser 1899 yılında basılmıştır; 6 ciltliktir. «Osmanlı Müellifleri»: 1914 yılında basılmıştır. Bursalı Tahir’in eseridir. Adından da anlaşılacağı gibi yazarlarla eserlerini incelemiştir. Batı ansiklopedi anlayışına uygun ilk Türk eseri, 1932- 1936 yılları arasında yayınlanan «Hayat Ansiklopedisi» dır. Eseri Cumhuriyet Gazetesi yayınlamıştır. Eserin hazırlanışında, Amerika’nın Compton’s Picturec Encyclopedia’sı ile American Educator adındaki ansiklopedilerden yararlanılmıştır. Eser kişilik bir heyetçe hazırlanmıştır. Bu arada, İbrahim Alaettin Gövsa’nır «Meşhur Adamlar Ansiklopedisi» adındak eseri de çıkmaya başlamıştır. 1933 yılında yayınlanmaya başlayan eser, ancak beş yı sonra tamamlanmıştır. «Cumhuriyet» gazetesinin 1933′te yayımladığı eski «Hayat Ansiklopedisi»nden sonra, ikinci ansiklopedi «Türk Ansiklopedisi»dir. Bu eser, 1943 yılında yayınlanmaya başlamıştır. Millî Eğitim Bakanlığı eseri geniş bir bilim heyetine hazır latmaktadır. «Türk Ansiklopedisi» çok büyük ölçüde tutulmuştur. 1973 yılına kadar, eserin 19 cildi yayınlanmış olduğu halde, daha «J» maddesi bile bitmemiş bulunmak-tadır. Eser aralıklarla hâlâ yayınlanmaktadır. Once «inönü Ansiklopedisi» adıyla yayınlandıysa da, sonradan adı değiştirilerek, 1950 yılında «Türk Ansiklopedisi» adını almıştır. Yurdumuzda, cumhuriyetin ilânından sonra daha başka ansiklopediler de yayınlanmıştır. Ancak, bunlar bütün bilimleri kapsayan genel ansiklopediler olmaktan uzaktır.

Önemli Batı Ansiklopedileri

Fransa: ilk büyük ansiklopedi Denis Diderot ile (matematik konusunda) d’Alem- bert’in başkanlığında hazırlanan «Encyclopédie, ou, Dictionnaire des Sciences, des Arts, et des Métiers» dir. Bu ansiklopedi 28 ciltliktir. Voltaire, Montesquie’u, Rousseau gibi zamanın büyük bilginleri de bu ansiklopediye katkıda bulunmuşlardır. Ansiklopedi 1751 -1772 yıllan arasında yayınlanmıştır. Bundan sonra, Panckoucke, 1781 – 1832 yılları arasında «l’Encyclopédie Méthodique» adındaki 166 ciltlik eserini yayınlamıştır. Fransızlar’ın en büyük ansiklopedilerinden biri de «La Grande Encyclopédie» dir. 1866- 1903 yılları arasında yayınlanan bu eser 31 cilttir. 1864-1876 yılları arasında da Larousse, 15 ciltlik «Le Grand Dictionnaire Universel du XX e Siècle» adındaki eseri yayınladı. Aynı eser, 1890-1900 yılları arasında «Nouveau Larousse du XX e Siècle» adı altında, bir kez daha yayınlandı. Eser bu ikinci basılışında , altı cilt olarak hazırlanmıştı.

İngiltere: «Encyclopaedia Britannica» ilk kez 1768- 1771 yıllarında, üç cilt olarak yayınlandı. 1778-1883 yılları arasında yapılan ikinci baskısında, eserin hacmi 10 cilde yükseldi. 1788 yılında çıkmaya başlayan üçüncü baskıda ise, bu hacim 18 cildi buldu. Bir ara, cilt sayısı 29′a kadar çıktıysa da, 14. baskısından beri ansiklopedi 24 cilt olarak yayınlanmaktadır. ingiltere’de yayınlanan en önemli ansiklopedilerden biri de «Encyclopadia Metropoilitana» dır. 1818- 1845 yılları arasında çıkan eser 30 ciltliktir. Sözü edilmeye değer İngiliz ansiklopedilerinden biri de, 1728 yılında Chambers’in yayınladığı «Cyclopaedia» dır.

Almanya: 1732- 1750 yılları arasında Johann Heinrich Zedler «Universal Lexicon» adında, 64 ciltlik bir ansiklopedi yayınladı. 1796 yılında da «Brockhaus Konversations Lexicon» yayınlandı. Brockhaus o tarihten beri sürekli olarak basılageimiştir. Almanca en büyük ansiklopedi ise, «Allgemeine Encyklopadie der Wissenchaften und Künste» dir. 1818 -1889 yılları arasında eserin 167 cildi yayınlanmıştır.

Amerika: Amerika’da yayınlanan ilk önemli ansiklopedi «The Encyclopedia Americana» adındaki eserdir, ilk olarak 1829- 1833 yılları arasında yayınlanan eser, 1903-1904 yıllarında bir kez daha, 16 cilt olarak basılmıştır. Bugün hacmi 30 cildi bulmuştur. 1902- 1904 yılları arasında yayınlanan «The New international Encyclopedia» önce 20 cilt olarak çıkmış, sonradan ciltlerinin sayısı 24′e yükselmiştir. «Compton’s Pictured Encyclopedia» (15 cilt) ile «The World Book Encyclopedia» (19 cilt) da önemli Amerikan ansiklopedileridir.

Yunanlılar’ın belli başlı ansiklopedileri i- se, 1864 yılında çıkan «Enkiklopedikon Leksikon» ile 1926- 1934 yılları arasında yayınlanan «Megali Elliniki Enkiklopedia» adındaki 24 ciltlik eserlerdir