Karadeniz Bölgesi

KARADENİZ BÖLGESİ Türkiye’nin yedi coğrafi bölgesinden biridir. Yaklaşık 141.000 km2’lik yüzölçümüyle ülke yüzeyinin yüzde 18’ini kaplar. Karadeniz Bölgesi, özel-liklerini ve adını bitişik olduğu denizden alır ve doğuda SSCB sınırı ile, batıda Adapazarı Ovası’nın doğu kenarı arasında uzanır. Bölgenin doğu-batı doğrultusundaki uzunluğu yaklaşık 1.0 km’dir. Doğuda 100 km’yi bulma-yan genişliği, ortada 200 km’yi aşar ve batıda 150 km’ye düşer. Bölge, kuzeyde Karadeniz, doğuda Ukrayna ve Rusya, güneyde Doğu Anadolu ve iç Anadolu, batıda da Marmara bölgelerine komşudur. Güneyindeki bölgelerden Kuzey Ana-dolu Dağları’nın iç sıralarının Doğu ve İç Anadolu’nun yüksek düzlüklerine bakan yamaçlarından geçen bir sınırla ayrılır. Marmara Bölgesi’yle olan sınırı, güneyde Sakaıya’mn kollarından Karasu’nun dar vadisini izledikten son-ra kuzeydoğuya döner ve Adapazarı Ovası’nı tümüyle Marmara Bölgesi’nde, Adapazarı ve Düzce ovalarını ayıran Gümüşova eşiğini ise Karadeniz Bölgesi’nde bırakacak biçimde Karadeniz kıyısına ulaşır.
Öteki coğrafi bölgelerde olduğu gibi, Karadeniz Bölgesi’nin sınırları da her yerde il sınırlarına uymaz. Artvin, Rize, Trabzon, Gümüşhane, Bayburt, Giresun, Ordu, Samsun, Amasya, Si-nop, Kastamonu, Zonguldak, Bartın ve Bolu illeri bütünüyle bölge sınırları için-de kalırken, iç Anadolu Bölgesi sınırları içinde kalan Artova ilçesi dışında Tokat ilinin tamamına yakın çok büyük kesimi Karadeniz Bölgesi’ne girer. Sadece Artova ilçesinden bazı kesimleri iç Anadolu Bölgesi’ne taşar. Çorum (Alaca, Bayat, Boğazkale, İskilip, Uğur- ludağ, Sungurlu ve Oğuzlar ilçeleri iç Anadolu’da) ve Çankırı (Merkez ilçe ile- Kızılırmak, Korgun, Şabanözü, Yapraklı ve Eldivan ilçelerinden önemli kesimler İç Anadolu’ya taşar) illerinin yarısı Karadeniz Bölgesi’nde, yarısı da iç Anadolu Bölgesi’ndedir. Büyük bö-lümleri komşu bölgelerde yer alan ama küçük bölümleri Karadeniz Bölgesi’ne taşan iller de vardır. Örneğin, Erzurum ilinin Olur, Oltu, Narman, Tortum, ispir, Pazaryolu ve Uzundere ilçeleri; Erzincan ilinin Refahiye ilçesi, Sivas ilinin Suşehri Koyulhisar, Akıncılar, Doğanşar ve Gölova ilçeleri; Ankara ilinin Kızılcahamam, Çamlıdere, Nallıhan ilçeleri; Bilecik ilinin İnhisar, Yenipazar, Söğüt ve Gölpazarı ilçeleri; Eskişehir ilinin Mihalgazi ve Sarıca- kaya ilçeleri; Sakarya ilinin Kocaali ve Taraklı ilçeleri de Karadeniz Bölgesi sınırları içinde kalır. 1941’de Ankara’da toplanan Birinci Türk Coğrafya Kongresi, Karadeniz Bölgesi’ni Doğu Karadeniz, Orta Karadeniz ve Batı Karadeniz bölümlerine ayırmıştır.

YÜZEY ŞEKİLLERİ

Karadeniz Bölgesi yol haritası

Karadeniz Bölgesi’nde, yüzey şe-killerinin ana çizgilerini, Karadeniz kt yısına ve birbirine paralel sıralar halin-de uzanan Kuzey Anadolu Dağları oluşturur. Kuzey Anadolu Dağları, böl-genin doğusunda iki, batısında ise üç sıra halindedir. Çok yüksek oian doğu-daki kıyı dağları Kaçkar Dağı’nda3.932 m’ye erişir. Kıyı dağlarından Çoruh- Kelkit Vadi Oluğu’yla ayrılan iç sıraların en yüksek noktası ise Mescit Da- ğı’dır (3.239 m). Yüksekliği Orta Karadeniz bölümünde azalan Kuzey Anadolu Dağları, Batı Karadeniz bölümünde yenjden yükselir. Burada denize en yakın olan sıralsfendiyar (Küre) Dağ- ları’dır. Bu dağlar ile ikinci sırayı oluş-turan Ilgaz-Bolu Dağları birbirinden üökırmak vadisiyle ayrılır. İkinci sıra ile arasına, Kızıiırmakın kollarından Devrez Çayı giren Köroğlu Dağları üçüncü dağ sırasıdır. Doğu Karade-niz’de kıyıdaki sıralar, iç sıralardan; Batı Karadeniz’de ise iç sıralar kıyı sı-ralarından daha yüksektir.
Karadeniz kıyıları fazla girintili çı-kıntılı değildir. Genellikle yüksek olan kıyıların bazı kesimlerinde dar kıyı ovaları yer alır. Kızılırmak ve Yeşilırmak deltaları iki yerde denize doğru ilerleyen çıkıntılar oluşturur (Bafra ve Çarşamba ovaları).

AKARSULAR

Karadeniz Bölgesi, akarsu kaynakları bakımından zengindir. Bölgenin bazı akarsuları, Trabzon’un doğusunda Karadeniz’de dökülen Değirmende- re gibi kıyı dağlarının yamaçlarından inen kısa ve hızlı akışlı akarsulardır. Çoruh Irmağı ve Harşit (Doğankent), Filyos, Melet, Devrekâni çayları gibi bazı akarsular da kıyı dağlarının gerisinden doğar. Yeşilırmak’ın kollarından Çekerek Çayı ile Kızılırmak ise bölge dışından gelerek Karadeniz Bölgesi’nde denize dökülür. Kaynağı bölge sınırları dışında olan Sakarya ise, sularını, Karadeniz Bölgesi’nden geçip, Marmara Bölgesi’nde Karadeniz’e boşaltır.

GÖLLER

Karadeniz Bölgesi’nde değişik sü-reçler sonunda oluşmuş birçok küçük göl vardır. Bunlardan Yedi Göller ve Abant Gölü, turizm bakımından önem taşır. Ulaşım olanaklarının gelişmediği Doğu Karadeniz sıradağlarındaki bu-zul göllerinin de turizme büyük katkısı olabilir. Bölgedeki öteki göller, Kı-zılırmak ve Yeşilırmak deltalarındaki göller, Doğu Karadeniz bölümünde sıkça rastlanan heyelanlar sonucunda oluşan göller ile akarsular üzerinde çeşitli amaçlarla kurulan barajların gerisinde oluşan yapay göllerdir.

İKLİM

Karadeniz Bölgesi’nde iklimi belir- eyen başlıca etmenler denize yakın- k ve kıyıya paralel olarak uzanan dağ sıralarıdır. Denize yakınlık, kıyılarda mevsimler arasındaki sıcaklık farkla-rının azalması ve nemliliğin artmasının nedenidir. Dağ sıraları ise, denize ba- *an yamaçlar ile gerideki kesimler arasında sıcaklık ve yağış bakımından önemli farklar yaratır. Bölgenin doğu ayılarında kışlar ılık geçmekle birlik- :e, batı kıyılarında zaman zaman bek- snmedik soğuklar görülür. Bölgenin kıyı kesiminde en soğuk ay ortalamaları batıdan doğuya doğru artar (Zonguldak’ta 5,8°C, Samsun’da 5.8°C, Trabzon’da 7,2°C, Hopa’da 7.4°C). En sıcak ay ortalamaları Zon-guldak’ta 21,6°C, Samsun’da 23,1 °C’- 3ir. Kıyı kesiminde ölçülen en düşük 5 3aklıklar Hopa’da —5,1 °C, Samsun v e Giresun’da —9,8°C’dir; bu kesimce günümüze değin —10°C’den daha süşük bir sıcaklık kaydedilmemiştir, varadeniz kıyılarında ölçülmüş en yüksek sıcaklıklar Sinop’da 34,5°C ve Ho- rsa’da 42,2°C’dir. Bölgenin iç kesimlerindeki en soğuk ay ortalamaları, kıyı kesiminden odukçafarklıdır (Bolu’da 0,1 °C, Merzifon’da 0,8°C, Çorum’da — 0,6°C, Kastamonu’da —1,4°C, Gümüşhane’-ce — 2,2°C). En sıcak ay ortalaması  9.4°C (Bolu) ile 23,9°C (Amasya) arasInda değişir. Bu kesimde ölçülen en yüksek sıcaklıklar Merzifon’da 41,9°C,  Amasya’da 43,2°C’dir. iç kesimlerde en düşük sıcaklıklar İç Anadolu ve Doğu Anadolu bölgelerindeki ölçümlere yakındır (Merzifon’da — 21 °C, Tokat’ta —23,4°C, Bolu’da —34°C). Bölgenin yağış durumu, kıyı ile iç «esimler arasında olduğu gibi birbirin-den çok uzak olmayan kıyı yöreleri ara- : ıda da önemli farklılıklar gösterir. S-iz geiimi, Rize’de yıllık ortalama yağış miktarı 2.332 mm’yken, buradan kuş uçuşu 60 km kadar uzak olan Trabzon’da 798 mm’dir. Genel olarak doğu kıyılarında yüksek olan yağış miktarı Hopa’da 1.978 mm, Giresun’da 1.263 —n), Orta Karadeniz Bölümü’nde azalmaktadır.  Samsun’da 721 mm) ve batı kıyılarında gene yükselir (İnebolu’da 1.025 —ı. Zonguldak’ta 1.232 mm, Ereğli’ce 1.122 mm).
iç kesimlerde ise, yağışlar birden-bire azalır. Yıllık ortalama yağış mik-tarı bu kesimdeki 500 mm’nin altında (Gümüşhane’de 424 mm, Çorum’da 418 mm, Kastamonu’da 451 mm, To-kat’ta 435 mm), hatta Merzifon’da 380 mm düzeyindedir.
Karadeniz Bölgesi’nde yağışların mevsimlere dağılışı (yağış rejimi), Türkiye’nin öteki bölgelerinde rastlan-mayan ölçüde düzenlidir. Kıyı kesimin-de yağışlı gün sayısı genellikle yılın üçte birini aşar ve batıdan doğuya gi-dildikçe bu sayı büyür (ortalama ola-rak Sinop’ta 129 gün, Giresun’da 158 gün, Rize’de 170 gün). Kıyılarda 10’u geçmeyen kar yağışlı gün sayısı, iç kesimlerde 20 gün dolayındadır (Bolu’- da ortalama olarak 26 gün). Kıyıda ye-rin karla örtülü bulunduğu gün sayısı, genel olarak, kar yağışlı gün sayısını çok aşmaz. Ama iç kesimlerde bu sayı, kar yağışlı gün sayısından büyük-tür (Bolu’da 39 gün).

BİTKİ ÖRTÜSÜ

Karadeniz Bölgesi yayla çiçekleri. Fotoğraf: Baykal Tülek

Karadeniz Bölgesi’nin kıyı kesimi, kıyıdan 600-80U m yüksekliğe kadar gür ve sık ormanlarla kaplıdır. Trabzon yöresi gibi yağışın azaldığı ya da Zonguldak yöresi gibi arazinin büyük bölümüyle kalkerli olduğu kesimlerde yer yer Ege ve Akdeniz Kıyılarındaki maki topıuıuKiarına benzeyen bir doğal bitki örtüsü görülür. Yüksek alanlarda 1.200 m’ye kadar kayın, gürgen ve Kızılağaç gibi yayvan yapraklı ağaçlar, 1.600 m’ye kadar yayvan yapraklı ve iğneyapraklı ağaçların bir arada bulunduğu karışık ormanlar egemendir. Daha yukarıda köknar, ladin ve sarıçamların oluşturduğu iğneyapraklı ormanlara rastlanır. Batıda 1.900 m olan orman üst sınırı, doğuda 2.000 m’ye ulaşır. Dağların iç sıralarındaki ormanlar kurakçıl niteliktedir. Kıyı dağları ile iç sıralarda, orman üst sınırından sonra dağ otlakları başlar. Bölgenin vadi boylarındaki ovalarda ağaçlı bozkır, daha• iç kesimlerde ise ağaçsız bozkur görünüşlerine rastlanır.

NÜFUS VE KENTLER

1990 nüfus sayımına göre Karade-niz Bölgesi’nin nüfusu 8 milyonun biraz üzerindedir (8.371.000). Bu nüfus tüm Türkiye nüfusunun yaklaşık yüzde 15’i kadardır. Bölgede nüfus yoğunluğu 59 km2/kişidir. Nüfus daha çok alçak kesimlerde toplanmıştır; en kalabalık yerleşim alanları kıyı şeridiyle akarsu vadilerindeki ovalardır. Öteki kesimlerde belli bir yüksekliğe kadar yerleşim alanlarına rastlanır. Dağ ot-laklarında yalnızca yazlık yerleşimler vardır. Dağlık alanların en üst kesim-leri tümüyle nüfustan yoksundur.
Bölge nüfusunun yüzde 46’sı kırsal kesimde, yüzde 54’ü ise 10 bin ve daha yüksek nüfuslu 86 kentte yaşar. Vadilerle yarılmış olan engebeli doğal yapı nedeniyle kırsal kesim dağınık bir yerleşme dokusu gösterir. Kentlerden yalnızca Samsun, Trabzon, Çorum, Zonguldak, Karabük ve Ordu’nun nü-fusu 100 bini aşar. Tokat, Turhal, Gi-resun, Ereğli, Bafra, Düzce, Bolu, Amasya, Rize, Kastamonu, Zile, Fatsa, Çarşamba, Kozlu, Suluova, Niksar, Kilimli, Bayburt, Erbaa, Bartın, Gümüşhane, Sinop, Akçaabat’ın nüfusu da 25-50 bin arasındadır. Bölgede nüfusu 10-25 bin arasında olan 55 kent (sırasıyla Safranbolu, Bulancak, Ş.Karahi- sar, Suşehri, Tosya, Oltu, Boyabat, Osmancık, Görele, Vezirköprü, Vakfıkebir, Terme, Artvin, Gerede, Gölköy, Havza, Ardeşen, Aybastı, Gürgentepe, Devrek, Of, Çayeli, Gümüşhacıköy, Be- şikdüzü, Akçakoca, Çaycuma, Korgan, Tirebolu, Çatalağzı, Kızılcahamam, Reşadiye, Araklı, Alaplı, Alaçam, Sürmene, Nallıhan, Kelkit, Alucra, Hopa, Taşköprü, Tekkeköy, Pazar, Tonya, Kumru, Kurşunlu, Çamaş, Ayancık, Çekerek, Cumaova, Espiye, Taşova, Koca- ali, Ulubey, Çamlıdere, Arhavi) vardır.

EKONOMİK YAPI

Bölge halkının büyük çoğunluğu geçimini topraktan sağlar. Bölge tarımının bazı özellikleri vardır. Öteki bölgelerde başlıca tahıl türü olan buğdayın yerini bu bölgenin kıyı Kesiminde mısır alır. 1986′da Türkiye, mısır üretiminin üçte birinden fazlası Karadeniz Bölgesi’nde gerçekleştirilmiştir. Kıyı dağlarının gerisıriaeKi ovalarda ise daha çok buğday eKiiir. Bö[gede arpa da önemli bir üründür. Kızılırmak ve Yeşilırmak deltaları ile Gökırmak vadisinin Boyabat kesimi ve Devrez vadisinin Tosya kesiminde pirinç yetiştirilir. Baklagiller üretiminde ilk sırayı fasulye, sanayi bitkilerinde ise seker pancarı alır. Eskiden başta Samsun olmak üzere ı oKat ve Amasya’da yaygın olan tütün üretimi gittikçe gerilemektedir. Bölgenin önemli ürünleri arasında patates, soğan, ayçiçeği ve Kenoır de anıimalıdır. 1986’da Türkiye patates üretiminin yaklaşık beşte biri Karadeniz Bölgesi’nde gerçekleştirilmiştir.
Karadeniz Bölgesi’nin özellikle doğu kesiminin başlıca meyvesi fındıktır. Karadeniz kıyı şeridi fındık ağaçlarıyla kaplıdır. Rize kıyılarında seyrek olan fındıklıklar, Trabzon kesiminde sıklaşır, Giresun ve Ordu illerinde en yoğun halini alır ve Orta Karadeniz Bölümü’nde gene seyrekleşir. Batı Karadeniz Bölümü’nde Bolu İlinin kıyı kesimindeki Akçakoca ile iç kesimde yer alan Düzce yöresinde de fındıklıklar vardır. Bağ bakımından zengin olmayan Karadeniz Bölgesi’nde elma üretimi de oldukça fazladır. Türkiye’de yalnızca Doğu Karadeniz Bölümü’nde yetişen çay, bölgenin en önemli ürün- lerindendir. 1988’de 752.662 ton yaş çay yaprağı üretilmiştir.
Öteki bölgelerde koyun sayısı, sığır sayısının iki katı kadarken, Karadeniz Bölgesi’nde sığırlar koyunlardan çoktur. Eskiden bölgenin başlıca hayvansal ürünü, büyük kentlerde aranan ve önemli ölçüde tüketilen, ama bitkisel yağ kullanımının yaygınlaşmasından sonra önemini yitiren Vakfıkebir tereyağıydı. Önemli hayvancılık dalları arasında tavukçuluk ve arıcılık da anıl- malıdır. Kıyı kesiminde balıkçılık önemli bir geçim kaynağıdır. Ülke balık üretiminin büyük bölümünü Karadeniz Bölgesi karşılar; başlıca deniz ürünü hamsidir.
Bölgenin başlıca yeraltı zenginliği Ereğli-Zonguldak Kömür Havzası’ndaki taşkömürü yataklarıdır. Bu bağlamda, Borçka’daki altın ve gümüş, Mur- gul ve Küre’deki bakır, Amasya ile Samsun arasındaki linyit yatakları da anılabilir. Karadeniz Bölgesi’ndeki başlıca sanayi kuruluşları Karabük ve Ereğli’deki demir-çelik tesisleri, Çatalağzı Termik Santralı ve bölgenin çeşitli kesimlerindeki şeker, kâğıt, sülfürik asit, bitkisel yağ, çay, fındık kırma ve fındık ürünleri, orman ürünleri, balık unu, sigara, çimento ve ateş tuğlası fabrikalarıdır.

ULAŞIM

Dağlık yapısı nedeniyle eskiden bölgede ulaşım, büyük ölçüde deniz- yoluyla yapılırdı. Hem kıyı, hem de içkesim yerleşmeleri, kıyıdaki iskeleler arasındaki ulaşımdan yararlanırdı. Özellikle İstanbul’a gitmek için başka yol yoktu. Karayolları son yıllarda gelişince, denizyoluna bağımlılık ortadan kalkmıştır. Günümüzde denizyolu, ticari mal taşımacılığı dışında çok az önem taşımaktadır. Karadeniz kıyı yolu, 1988’de açılan Sarp sınır kapısına kadar uzanır. Doğu kesiminde önemli olan kıyı yolu, batı kesiminde henüz yeterli değildir. Demiryolu ağı yalnız Samsun ve Zonguldak’ta Karadeniz kıyısına ulaşır. Bölgenin Samsun ve Trabzon kentleri hava ulaşımından ya-rarlanır. Sinop’ta da yeni bir havaalanı açılmıştır.

TURİZM

Trabzon’un Maçka ilçesinde doğal ve tarihsel değerlerin iç içe geçtiği Maçka-Altındere Milli Parkı kurulmuştur. Karadeniz Bölgesi kıyıları, dağları, akarsuları ve tarihsel zenginlikleriyle önemli bir turizm beldesi olmaya adaydır.

EĞİTİM

Karadeniz Bölgesi’nde Trabzon’da biri’ Karadeniz Teknik Üniversitesi, öbürü Samsun’da Ondokuz Mayıs Üniversitesi olmak üzere iki üniversite vardır. Bölgenin çeşitli kentlerindede bu üniversitelerin birimleri, bazı kentlerde de başka üniversitelere bağlı fakülte ve yüksekokullar bulunmaktadır.